سهم الارث

ارث طبق مواد ۸۶۲ و ۸۶۳ قانون مدنی به معنی مال یا حقی است که پس از مرگ شخص، به بازماندگانش می‌رسد. در این زمان وراث با گرفتن گواهی انحصار وراثت، می‌توانند ماترک (اموال و دارایی‌های به‌جامانده از فرد فوت شده) را طبق اصول مربوط به تقسیم ارث بین خود تقسیم کنند. در این مطلب از مجله دلتا به موضوع امکان تغییر دادن سهم وراث می‌پردازیم.

شرایط ارث

شرط اول ارث بردن، زنده بودن وارث در زمان مرگ مورث (فرد فوت شده) است. به‌عنوان مثال اگر علی فرزندی به نام سهیلا داشته باشد، سهیلا در صورتی از پدر خود ارث می‌برد که در زمان مرگ او زنده باشد. در واقع مرده از زنده ارث نمی‌برد. توجه داشته باشید زنده بودن وارث در زمان مرگ مورث اهمیت دارد نه در زمان تقسیم ارث.

حال اگر دو شخص که بین آن‌ها توارث (ارث بردن) برقرار است فوت کنند و مشخص نباشد چه کسی زودتر فوت کرده و چه کسی دیرتر، تکلیف چیست؟ مثلا اگر علی و سهیلا هر دو فوت کنند و معلوم نباشد علی زودتر فوت کرده یا سهیلا، کدام یک از دیگری ارث می‌برد؟

قانون مدنی برای حل تعارض مذکور می‌گوید، هیچ‌یک از دیگری ارث نمی‌برد. یعنی نه علی از دخترش ارث می‌برد و نه سهیلا از پدر ارث می‌برد. در این شرایط فقط در یک صورت ممکن است از هم ارث ببرند و آن زمانی است که هر دو در یک حادثه غرق شوند یا در یک حادثه مانند ریزش آوار (هَدم) جان خود را از دست دهند.

شرط دوم برای ارث بردن، نبود موانع ارث است. یعنی وارث باید خالی از موانع ارث باشد. حال منظور از موانع ارث چیست؟

موانع ارث

• قتل: اگر وارثی به عمد مورث خود را بکشد، نمی‌تواند از او ارث ببرد.
• کفر: کافر از مسلمان ارث نمی‌برد اما مسلمان از کافر ارث می‌برد.
• لعان: لعان زمانی محقق می‌شود که مردی به همسر خود نسبت زنا دهد یا بچه‌ای را که همسرش به دنیا آورده انکار کند.
• ولدالزنا بودن: طفل ناشی از رابطه نامشروع، از پدر و مادر خود ارث نمی‌برد. پدر و مادر نیز از او ارث نمی‌برند. اگر به مطالبی پیرامون رابطه نامشروع علاقه دارید به مطلب رابطه نامشروع تلفنی مجازاتی سنگین دارد مراجعه کنید.

آیا می‌توان سهم برخی وراث را کم یا زیاد کرد؟

مورث (فرد فوت شده) نمی‌تواند در میزان سهم وراث دخالتی نماید. مثلا نمی‌تواند بگوید همسرم به جای یک هشتم، دو سوم اموال را ارث ببرد. در واقع ترکه (اموال به‌جامانده از فرد فوت شده) مطابق قانون تقسیم می‌شود. مورث تنها از دو طریق می‌تواند در این موضوع تاثیر بگذارد:

• در زمان حیات خود نسبت به اموال خود تصمیم‌گیری نماید. یکی از رایج‌ترین این اقدامات، صلح عمری است.
• در خصوص اموال خود وصیت نماید. البته این وصیت تا یک سوم اموال صحیح و قابل اجرا است.

پیشنهاد مطالعه : برای آشنایی بیشتر با نکات حقوقی مطلب، شوهر چه قدر از زن خود ارث می‌برد؟ را مطالعه کنید.

از جمله مواردی که فرد، چه راضی باشد چه راضی نباشد، اموالش به دیگران می‌رسد مربوط به ارث است که در قانون و شریعت اسلام احکام ویژه‌ای دارد. بنابراین، هیچ شخصی نمی‌تواند قبل از فوت خود، یکی از وارثین یا همه‌ آن‌ها را از ارث محروم کند. در این مطلب از مجله دلتا به موضوع تقسیم ارث متوفی می‌پردازیم.

چه کسانی از متوفی ارث می‌برند؟

همان‌طور که می‌دانیم ارث متعلق به خویشاوندان نسبی متوفی است. یعنی کسانی که با متوفی رابطه‌ خونی دارند و تنها کسی که از این قاعده مستثنی است، همسر متوفی است که در هر صورت از وی ارث خواهد برد.

خویشاوندان نبی هر فرد مطابق یک قاعده‌ کلی در قانون به سه طبقه تقسیم می‌شوند. که این سه طبقه، به ترتیب نزدیک‌تر بودن به فرد متوفی مرتب شده‌اند. این طبقات مطابق ماده ۸۶۲ قانون مدنی عبارت‌اند از:

•  پدر، مادر، فرزندان ( نوه‌های فرد، در جایی که همه‌ فرزندان وی فوت کرده باشند)
• پدربزرگ، مادربزرگ، برادران و خواهران (و فرزندان برادران یا خواهران در جایی که خود برادران یا خواهران وی همگی فوت کرده باشند)
• عموها، عمه‌ها، دایی‌ها، خاله‌ها (و فرزندان آن‌ها در جایی که فرد، همه‌ افراد نام برده در طبقه‌های قبل را از دست داده باشد)

به این دو نکته در تقسیم ارث توجه داشته باشید:

اولا اگر حتی یک نفر از طبقه‌ اول وجود داشته باشد، هیچ ارثی به طبقات دیگر نمی‌رسد. هم‌چنین، اگر وارثی در طبقه یک وجود نداشت، باید به سراغ طبقه‌ دوم برویم و تنها در صورتی‌که هیچ وارثی در طبقه‌ اول و دوم پیدا نشود، نوبت به وراث طبقه‌ سوم می‌رسد.

ثانیا همسر متوفی، همیشه در کنار خویشاوندان نسبی وی (طبقات سه‌گانه‌ ذکرشده) ارث خواهد برد و حتی در مواردی که هیچ فردی از خویشاوندان طبقات سه‌گانه‌ متوفی زنده نباشد، می‌تواند در برخی از موارد، تمام ارث را مالک شود.

پیشنهاد مطالعه: برای آشنایی با نکات حقوقی در این شرایط زن می‌تواند جدا از شوهرش زندگی کند مطالعه کنید.

در جریان تقسیم ارث، تعیین افرادی که می‌توانند از ماترک متوفی ارث سهمی داشته باشند بسیار مهم است و باید تعیین شود که چه کسانی بعد از متوفی صاحبان اموال وی هستند. در این نوشتار از مجله دلتا به موضوع سهم الارث هایی که نمی‌ دانستید می‌پردازیم.

آیا فرزند خوانده ارث می‌برد؟

درحالتی که کودکی به فرزندی پذیرفته می‌شود، قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست مصوب۵۴ پاره‌ای از حقوق و تکالیف خانواده نسبی را برای خانواده بدون سرپرست مقرر داشته است، چندان که می‌توان گفت کودک فرزندخوانده از جهت حضانت و ولایت و انفاق در حکم فرزند خانواده است. ماده ۲ به صراحت فرزندخواندگی را از موجبات ارث نمی‌داند. پس نه فرزندخوانده از زن و شوهر ارث می‌برد نه آنان در زمره وارثان فرزندخوانده درمی‌آیند.

وضعیت ارث طفل ناشی از تلقیح مصنوعی

تلقیح مصنوعی درصورتی نسب طبیعی را مشروع می‌سازد که از نطفه شوهر باشد یا ندانسته انجام شود. ولی اگر به عمد و میان دو بیگانه انجام پذیرد درحکم رابطه میان دو بیگانه است و نباید آن را از موجبات ارث شمرد.

سهم‌الارث مادر و نامادری

نامادری از فرزند و فرزند از نامادری ارث نمی‌برد زیرا ارث یا به قرابت است یا تسبیب و درمورد نامادری این دو سبب وجود ندارد. درمورد سهم‌الارث مادر نیز باید افزود: مادر جزء وراثی است که به فرض ارث می‌برد. چنانچه متوفی فرزند داشته باشد سهم‌الارث مادر یک ششم و چنانچه فرزند نداشته، سهم‌الارث مادر یک سوم خواهد بود.

سهم‌الارث خنثی

از آنجا که مقررات ارث از فقه گرفته شده و نگاه جنسیتی به این مساله وجود دارد در تقسیم ترکه شناخت جنسیت اهمیت دارد.

اصولا تشخیص جنسیت مشکل نیست منتها گاهی فرد نشانه‌های هردو جنس را دارد. طبق ماده۹۳۹ قانون مدنی؛ در تمام موارد مذکور در این مبحث اگر وارث خنثی بوده و از جمله وارثی باشد که ذکور آن‌ها دو برابر اناث می‌برند سهم‌الارث او به طریق ذیل معین می‌شود: اگر علایم رجولیت غالب باشد سهم‌الارث یک پسر از طبقه خود و اگر علایم اناثیت غلبه داشته باشد سهم‌الارث یک دختر از طبقه خود را می‌برد و اگر هیچ‌یک از علایم غالب نباشد نصف مجموع سهم‌الارث یک پسر و یک دختر از طبقه خود را خواهد برد.

سهم‌الارث افراد دارای اختلال جنسی

ترنس‌ها افرادی هستند که هویت جنسی‌شان با جنسیت‌شان تفاوت دارد. این امر یک اختلال روانی بوده و تاثیری در میزان ارث ایشان ندارد.

پیشنهاد مطالعه: برای آشنایی با نکات حقوقی بیشتر مطلب حکم فروش سهم‌الارث سایر ورثه بدون اجازه چیست؟ را مطالعه کنید.

متاسفانه خانواده‌ها بدون توجه به بضاعت مالی آقا و صرفا بر اساس سنت‌های خانوادگی مهریه‌های بسیار سنگینی برای خانم مشخص می‌کنند. بدون توجه به این موضوع که اگر خانم مهریه خود را به اجرا بگذارد، آقا چطور می‌تواند آن را پرداخت کند. در نوشتار از مجله دلتا به موضوع توقیف سهم‌ الارث شوهر بابت مهریه می‌پردازیم.

توقیف سهم‌الارث شوهر بابت مهریه در عقد دائم

در صورتی‌که آقا اموالی برای توقیف نداشته باشد یا اموالی که دارد شامل مستثنیات دین شود، دادگاه مهریه خانم را به صورت اقساطی در می‌آورد. ولی اگر در این شرایط یکی از بستگان آقا فوت کند و ارثیه‌ای به آقا تعلق بگیرد، خانم می‌تواند برای توقیف سهم‌الارث شوهر بابت مهریه اقدام کند.

توقیف سهم‌الارث شوهر بابت مهریه در عقد موقت

در شرایط عادی خانم می‌تواند در هر زمان مهریه خود را مطالبه کند ولی در شرایطی که آقا اموالی نداشته باشد که بتواند مهریه خانم را پرداخت کند و ارثیه‌ای به ایشان برسد، خانم نمی‌تواند سهم‌الارث آقا را برای مهریه توقیف کند.

به‌صورت کلی اگر خانم و آقایی عقد موقت کنند و آقا فوت کند، باز هم خانم جز وراث محسوب نمی‌شود و ارثیه به ایشان تعلق نمی‌گیرد مگر شرایطی‌که آقا به‌صورت قانونی وصیتی در باب این موضوع انجام داده باشد.

توقیف سهم‌الارث اقا بابت مهریه

•  شرایط اول: حالتی است که در آن آقا فوت می‌کند و همسر دائمش هنوز مهریه خود را دریافت نکرده و بخشیدن مهریه انجام نشده (خانم مهریه را نبخشیده). از آن‌جایی که مهریه نوعی بدهی محسوب می‌شود در اولویت بالاتری نسبت به سهم‌الارث، وراث دیگر قرار می‌گیرد و باید پرداخت شود. بهتر است بدانید در این شرایط اگر خانم به دلیل مهریه مالی را توقیف کند وراث دیگر برای فروش آن مال باید رضایت خانم را جلب کنند.
• شرایط دوم: حالتی است که آقا در قید حیات باشد و یکی از بستگان ایشان فوت کند و ارثیه‌ای به ایشان تعلق گیرد. در این صورت اگر خانم خواستار مطالبه مهریه خود باشد می‌تواند به میزان مهریه خود از سهم‌الارث اقا بابت مهریه توقیف کند.

مراحل توقیف سهم‌ الارث شوهر بابت مهریه

خانمی که قصد انجام این کار را دارد باید ابتدا دادخواستی مبنی بر مطالبه مهریه از همسر خود را تنظیم کند سپس باید از دادگاه درخواست توقیف سهم‌الارث اقا برای مهریه را تقاضا کند.

هم‌چنین می‌تواند برای توقیف به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و از آن طریق اقدام کند. بعد از تنظیم این دادخواست کارشناسی‌های لازم توسط دادگاه صورت می‌گیرد و اگر انحصار وراثت متوفی که ارثی برای همسر خانم به جا گذاشته انجام شده باشد، خانم باید عملیات مزایده و فروش مال را انجام دهد.

پیشنهاد مطالعه: برای آشنایی با نکات حقوقی بیشتر مطلب چرا دیه مردان ۲ برابر زنان است؟ مطالعه کنید.

در قوانین حقوقی کشور ما در هنگام فوت یک شخص قوانینی در جهت توزیع و تقسیم اموال وی به وراث آن شخص تنظیم شده است. در این نوشتار از مجله دلتا به بررسی نحوه گرفتن سهم الارث می‌پردازیم.

نحوه گرفتن سهم الارث

اگر طلبی از شخص متوفی وجود داشته باشد، قبل از اقدام به تقسیم ارث آن طلب باید پرداخت و رضایت طلبکار جلب شود یا اگر شخص متوفی دارای وصیت‌نامه‌ای تحت عنوان وقف بخشی از مال خود باشد، ابتدا وقف باید انجام و سپس تقسیم ارث صورت پذیرد.

مهریه زن نیز در صورت پرداخت نشدن آن در هنگام فوت شخص متوفی اگر توسط زن درخواست شود، جز دیون متوفی محسوب می‌­شود که باید پرداخت و بعد از آن تقسیم انجام شود. افراد بسته به رابطه‌ای که با شخص فوت شده دارند، در شرایط متفاوت و مقادیر متفاوت از ارث سهم می‌­برند.

نحوه تعلق ارث به افراد چگونه است؟

• در ارث زن و شوهر، اگر مرد فوت کند و زن از مرد فوت شده دارای فرزند نباشد یک چهارم اموال متوفی به وی تعلق می­‌گیرد.
• در صورتی‌که زن از مرد فوت شده دارای فرزند باشد یک هشتم اموال متوفی سهم الارث زن خواهد بود.
• در صورتی‌که مرد دارای چند همسر باشد و در زمان فوت زن‌ها در عقد دائمی وی باشند به هر یک از آن‌ها یک هشتم ارث شوهر تعلق می‌­گیرد.
• در صورتی‌که زن فوت کند، اگر دارای اولاد نباشد شوهر یک دوم از اموال وی را به ارث می­‌برد.
• در صورتی‌که فرزندی پیش از پدر خود فوت شود. از ارث پدری خود سهمی نمی­‌برد در نتیجه فرزندان وی نیز از ارث پدربزرگ خود محروم هستند، مگر در شرایط فقدان وراث از طبقات گفته شده؛ یعنی اگر هیچ وارثی از طبقات ارث برای اموال متوفی وجود نداشته باشد، در این‌صورت دارای سهم‌الارث خواهند بود.

اگر اموال موروثی در تصرف برخی وراث باشد، چه باید کرد؟

پس از تقسیم اموال ماترک بین وراث، اگر اموال منقولی که به یکی از وراث تعلق می‌­گیرد، در تصرف وارث دیگری باشد، در این‌صورت وارث اول که مال به او به ارث رسیده است می­‌تواند دعوا خود را به طرفیت وارث دوم در رابطه با درخواست سهم‌الارث مطرح کند.

اگر اموال غیر منقولی که به یکی از وراث تعلق می­‌گیرد در تصرف وارث دیگری باشد، در این‌صورت وارث اول که مال به او به ارث رسیده است، می‌­تواند دعوا خلع ید را مطرح کند.

پیشنهاد مطالعه: برای آشنایی با نکات حقوقی بیشتر مطلب چگونه بفهمیم ممنوع‌المعامله هستیم؟ را مطالعه کنید.

یکی از مباحث حقوقی مهم در مبحث ارث، تقسیم ارث قبل از فوت مورث است. انگیزه‌های مختلفی باعث می‌شوند که ورثه برای اطلاع از نحوه تقسیم ارث قبل از مرگ اقدام کنند. نیاز مالی ورثه، عدم پرداخت مالیات، حضور مالک اموال در هنگام تقسیم ارث قبل از فوت از جمله عواملی هستند که ورثه را تشویق به این عمل می‌کنند. در این مطلب از مجله دلتا به موضوع نحوه تقسیم ارث قبل از فوت می‌پردازیم.

تقسیم ارث قبل از مرگ

نحوه تقسیم ارث قبل از مرگ با آن‌چه که بیش‌تر ورثه گمان می‌کنند متفاوت است. بعد از فوت شخص، ورثه می‌توانند با یک‌دیگر به توافق برسند و در نتیجه ورقه تقسیم را نیز تنظیم و در نهایت امضاء و اثرانگشت بزنند.

علاوه‌بر تقسیمی که از طریق توافق ورثه انجام می‌شود، امکان تقسیم اموال توسط مراجع قضایی نیز وجود دارد. در حقیقت هر یک از ورثه حق دارند تقاضای تقسیم اموال شخص فوت شده را در دادگاه آخرین محل اقامت متوفی مطرح کنند.

تقسیم ارث قبل از مرگ به گونه دیگری است. در واقع قبل از فوت، ورثه حق تقسیم اموال شخص فوت شده را ندارند و نمی‌توانند مباحث مربوط به ارث که در متن قانون مدنی و قانون امور حسبی بیان شده است را معیار قرار دهند.

البته امکان انتقال اموال از راه دیگری وجود دارد. در حقیقت بسیاری از مالکان، اموال خود را قبل از فوت، با استفاده از صلح عمری به هر کسی که تمایل دارند انتقال می‌دهند و از این طریق، از تعلق گرفتن مالیات به اموال جلوگیری می‌کنند.

صلح عمری چیست؟

صلح عمری عقدی قانونی است که با استفاده از آن، مالکیت اموال به سایر اشخاص منتقل می‌شود، بدون آن‌که حق انتفاع آن، تا زمان حیات انتقال‌دهنده به آن‌ها واگذار شود.

فرض کنید شخصی با استفاده از این عقد، املاک خود را به ورثه انتقال می‌دهد. با وجود انتقال این دسته از اموال، هم‌چنان امکان استفاده شخصی یا اجاره دادن برای او وجود دارد، زیرا مطابق قانون حق بهره‌مندی تا زمان مرگ، برای او فراهم است.

 آیا تقسیم ارث قبل از مرگ با استفاده از روش‌های دیگر ممکن است؟

بدیهی است قبل از فوت شخص، مالکیت اموال به وراث شخص تعلق ندارد تا نسبت به آن، حق تصرف داشته باشند. به عبارت دیگر حتی اگر ورثه اموال را بین خود تقسیم کنند یا یکی از ورثه با نگارش متن اقرار، سهم خود را از اموال دریافت کند، این اسناد از نظر قانون اعتباری نخواهند داشت، چرا که مالکیت اموال تقسیم شده بین ورثه، متعلق به شخص دیگری (مورث) است.

در نتیجه اگر ورثه اموال را تحت عنوان سهم به یک‌دیگر منتقل کنند، هر یک از آن‌ها می‌توانند بعد از فوت نیز نسبت به سهم‌الارث اعتراض داشته باشند و مجددا، سهم دریافت کنند.

پیشنهاد مطالعه: برای آشنایی با نکات حقوقی بیشتر مطلب نحوه محاسبه خسارت دیرکرد در تحویل ساختمان را مطالعه کنید.

واژه ارث در معنای حقوقی آن رسیدن اموال منقول و غیرمنقول شخص متوفی به وراث آن شخص پس از تسویه بدهی و دیون شخص متوفی است.

​

در قوانین حقوقی کشور ما در هنگام فوت یک شخص قوانینی در جهت توزیع و تقسیم اموال وی به وراث آن شخص تنظیم شده است. در این نوشتار از مجله دلتا به بررسی نحوه گرفتن سهم الارث می‌پردازیم.

نحوه گرفتن سهم الارث

اگر طلبی از شخص متوفی وجود داشته باشد قبل از اقدام به تقسیم ارث آن طلب باید پرداخت و رضایت طلبکار جلب شود و یا اگر شخص متوفی دارای وصیت‌نامه‌ای تحت عنوان وقف بخشی از مال خود باشد، ابتدا وقف باید انجام و سپس تقسم ارث صورت پذیرد. مهریه زوجه نیز در صورت پرداخت نشدن آن در هنگام فوت شخص متوفی اگر توسط زوجه درخواست شود جز دیون متوفی محسوب می‌­شود که باید پرداخت و بعد از آن تقسیم انجام شود. افراد بسته به رابطه‌ای که با شخص فوت شده دارند، در شرایط متفاوت و مقادیر متفاوت از ارث سهم می‌­برند.

اگر اموال موروثی در تصرف برخی وراث باشد، چه باید کرد؟

پس از تقسیم اموال ما ترک بین وراث، اگر اموال منقولی که به یکی از وراث تعلق می‌­گیرد، در تصرف وارث دیگری باشد، در این صورت وارث اول که مال به او به ارث رسیده است می­‌تواند دعوا خود را به طرفیت وارث دوم در رابطه با درخواست سهم الارث مطرح کند. اگر اموال غیر منقولی که به یکی از وراث تعلق می­‌گیرد در تصرف وارث دیگری باشد، در این صورت وارث اول که مال به او به ارث رسیده است، می‌­تواند دعوا خلع ید را مطرح کند.

​

انحصار وراثت به چه معناست؟

به مراحل مشخص کردن وراث و میزان سهم الارث هر یک از آن‌ها از اموال متوفی انحصار وراثت گفته می‌­شود. امکان تصرف در مال متوفی تا قبل از پرداخت هزینه‌های مربوط به کفن و دفن وی و همچنین پرداخت دیون وی و عمل به وصایای آن امکان‌پذیر نیست، پس لازم است پس از انجام تمامی مراحل گفته شده اقدام به انحصار وراثت انجام شود. این اقدام توسط یکی از افراد ذینفع با مراجعه به یکی از مراکز شورای حل اختلاف نزدیک به آخرین محل سکونت شخص متوفی انجام می‌­شود. به منظور انجام مراحل انحصار وراثت می­‌توانید درخواست حقوقی خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیکی قضایی ثبت کنید.

نحوه تعلق ارث به افراد چگونه است؟

• در ارث زن و شوهر، اگر مرد فوت کند و زن از مرد فوت شده دارای فرزند باشد یک چهارم اموال متوفی به وی تعلق می­‌گیرد.
• در صورتی که زن از مرد فوت شده دارای فرزند باشد یک هشتم اموال متوفی سهم الارث زن خواهد بود.
• در صورتی که مرد دارای چند همسر باشد؛ و در زمان فوت زن ها در عقد دائمی وی باشند به هر یک از آن‌ها یک هشتم ارث شوهر تعلق می‌­گیرد.
• در صورتی که زن فوت کند، اگر دارای اولاد نباشد شوهر یک دوم از اموال وی را به ارث می­‌برد.
• در صورتی که فرزندی پیش از پدر خود فوت شود. از ارث پدری خود سهمی نمی­‌برد در نتیجه فرزندان وی نیز از ارث پدربزرگ خود محروم هستند، مگر در شرایط فقدان وراث از طبقات گفته شده؛ یعنی اگر هیچ وارثی از طبقات ارث برای اموال متوفی وجود نداشته باشد، در این صورت دارای سهم الارث خواهند بود.

برای آشنایی با نکات حقوقی بیشتر مزایا تنظیم وصیت نامه را مطالعه کنید.

همچنین بخوانید:

محروم کردن از ارث،قانونی یا غیر قانونی؟

ارث زن در ازدواج موقت

نحوه تقسیم ارث

چه زمانی دیه از بیت المال پرداخت می‌شود؟

اموال را تا چه میزان می‌توان وصیت کرد؟

با مجله حقوقی دلتا همراه باشید